Sucos: blog de Dores Tembrás


Herdanza, legado
20/01/2011, 22:37
Filed under: pensamento

Acontece, ás veces, que algo inesperado, un obxecto, unhas palabras, chegan onda ti, dalguén que hai tempo que non está, dalguén que hai tempo que morreu.

Daquela, a lectura emocional e simbólica que facemos dese encontro (entre nós e o obxecto) está cargada dun pasado, dunha memoria que nos coloca no agora, no aquí. Subliña a ausencia.

Veño de rematar Un hombre afortunado, de J. Berger. Un ensaio novelado, ou viceversa, que conta a historia dun médico no rural, con fotografías magníficas de Jean Mohr. Ler a Berger ten sempre moito de revelador, de dominio da palabra, de precisión, disecciona o carácter humano coma poucos.

E así, nalgunha das páxinas, di que a morte non é algo que mude a nosa visión do falecido, senón que somos nós os que mudamos, transferindo esa mudanza á nosa ollada.

Lamentábelmente sen post-its, e non atopo a páxina. Nunha das noites, antes de ficar durmida co libro nas mans, lémbrome dicindo, repetíndome en voz alta, lembra que na páxina cento cincuenta e pico hai unha cita magnífica. Na páxina cento cincuenta e pico cita magnífica…Estou perdida sen os post-its. Extraviada volvo á lectura de Berger, e de novo perdo de vista a procura, detéñome en calquera parágrafo, en calquera fotografía, e regreso, e regreso.

Sei o que provocou en min a reflexión que veño de citar, a de como mudamos ante o coñecimento da morte. Sinto que ás veces, ese feito fai variar o discurso das persoas sobre o que xa non está. Máis lástima, máis compaixón. Fuxo diso.

Hai uns días entregáronme algo que me adicou un Mestre admirado, querido, que morreu hai case un ano. Alí, as súas palabras a lápis. O agasallo póstumo. A caligrafía xa doente. Para min ese obxecto (material) é a herdanza, todo o intanxíbel (o inmaterial que se transmite) o legado. E encóntrome con ese agasallo na dimensión que me proporciona a memoria. E sei que só son memoria. E sei que a materia está sempre ao servizo do legado.

Di Berger:

“E fronte del , non tento atopar o que podería ter anticipado e non souben ver, como se de todo o que intercambiamos tivera ficado fóra o esencial. Mais ben, agora parto da súa morte, e dende ela, miro cara atrás e contemplo con maior tenrura o que se propuxo facer e o que ofreceu aos demáis, mentres puido aguantalo”

E eu

asinto.

Advertisements


Febres II. Asunción Silva
05/01/2011, 15:42
Filed under: grafo, Literatura, pensamento, petit trèsor, poesia

Non ía ser tan doado. Regresei onte á novela e non fixen outra cousa que extraviarme de novo na delicadeza das imaxes de Silva. Post-it acumulándose. Como ofrecer nun post a atmósfera que Silva? Como falar desas orquideas imposíbeis que o poeta protagonista, Fernández, cultivaba para as súas admiradas no invernadoiro transparente? Como recuperar ese escritorio renacentista e os comentarios de Eva Valcárcel na aula de 2001?

Lin a novela en tres ocasións, con anos de distancia, e sempre o mesmo éxtase luxoso, exhuberante, abullonado. E un fío glacial, tráxico, enfíandoo todo.

De sobremesa. Dentro. Quería ser, e fun, unha das túas admiradas, Fernández, dos teus versos, sen conquista, deixei que perderas a luva confeccionada en Paris naquela velada onde a seda xaponesa, onde o fru-fru do meu vestido. E Silva e Fernández confúndense na linguaxe, e autor e protagonista visten a mesma levita, a mesma garabata de chantun branco picada de alfinete con brillante.

Maria Bashkirtseff. Foron os ollos de Silva os que ma agasallaron. Como non contaxiarme da súa devoción?:

“Verdad que hacía dos horas la magia de la música la hizo olvidarse de todo, de sí misma y  de la tisis, pero ahora, desvanecido el encanto, sola, sentada frente al escritorio, acodada sobre éste,  la luz tibia de la lámpara cayéndole sobre la masa de cabellos castaños, la cabeza apoyada en la mano delicada, ahora al recapitular el día, la lectura de Balzac, la furia de trabajo artístico de Sèvres, el ensayo del vestido, el sueño de grandeza mundana, los momentos pasados al piano, todo se borra ante la realidad cruel de la enfermedad que avanza en el gran silencio religioso de la media noche, la siniestra profecía del hombre de ciencia llena sola, oscura y siniestra como un horizonte nublado, el campo de su visión interior…¡Morir, Dios mío, morir así tísica a los veintitrés años, al comenzar a vivir, sin haber conocido el amor, única cosa que hace digna la vida de vivirla, morir sin haber realizado la obra soñada, que salvará el nombre del olvido; morir dejando el mundo sin haber satisfecho los millones de curiosidades, de deseos, de ambiciones que siente dentro de sí, cuando el conocimiento de seis lenguas vivas, de dos lenguas muertas, de ocho literaturas, de la historia del mundo, de todas las filosofías, del arte en todas sus formas, de la ciencia, de las voluptuosidades de la civilización, de todos los lujos del espíritu y del cuerpo, cuando los viajes por Europa y la asimilación del alma de seis pueblos sólo han servido para desear la vida con ardor infinito y concebir planes cuya realización requeriría diez vidas de hombre! ¡Morir así, sintiéndose el embrión de sí mismo, morir cuando se adora la vida, deshacerse, perderse en la sombra! ¡Imposible…!”

Trala lectura das páxinas que Silva-Fernández adica a Maria as febres agallopando en min. E as palabras no diario da artista adorada o 3 de xullo de 1876:

“Este pobre Diario que contén tódalas aspiracións cara a luz, todos estos impulsos terán que ser considerados como arranques dun xenio aprisionado se ao final fose coroado polo éxito ¡pero serán vistos como delirios vaidosos dunha criatura banal se acabo enmofandome eternamente! ¡Casarme e ter fillos! ¡Pero cada lavandeira pode facer outro tanto! A non ser que atope un home civilizado e lúcido ou débil e namorado. Pero ¿Que é o que eu quero? Vos sabedelo ben. ¡Eu quero a gloria! Non é este Diario o que ma outorgará. Este Diario non será publicado máis que despois da miña morte, porque eu estou aqui demasiado espida para amosarme en vida. Por outra banda, non será máis ca o complemento dunha vida ilustre”.

Maria. Maria. Imposíbel conseguir os seus diarios traducidos. E a insatisfacción abisal. Ela na excepción, e así, no ceminterio de Passy, a túa tumba, monumento histórico no que as flores de Silva apodreceron hai tanto.

Pre-raphaelite brotherhood. Dende as primeiras páxinas Silva fai da pintura da irmandade inglesa ofrenda para sensibilidades escollidas. E así, quen é fiel seguidor daquela revolución artística de poetas, pintores, escultores e críticos, recoñece nas palabras de Fernández o cadro de Millais:

“evocada por las notas dolientes del nocturno y por una lectura de Hamlet, flotaba, pálido y rubio, arrastrado por la melodía como por el agua pérfida del río homicida, el cadávez de Ofelia, Ofelia pálida y rubia coronada de flores…el cadáver pálido y rubio coronado de flores, llevado por la corriente mansa…”

Non podo asegurar se foi daquela cando descubrín a morte de Siddal, Elizabeth Siddal, muller de Rosetti e modelo de Millais no cadro Ophelia que Silva describe no fragmento citado. A morte da muller que durante tantos días flotaba no baño para que cada pregue do vestido fora certo no cadro. As velas consumidas baixo a bañeira, a auga xeada. A morte.

Fora daquela cando unha amiga da facultade me ensinara un suplemento cultural, que seu pai gardara, do xornal El País adicado á irmandade. Lembro aquela tarde na sala da súa casa, e unha análise dos símbolos do cadro O espertar da conciencia. Esa foi a mesma amiga que me agasallou o seu exemplar da novela ao saber que a min mo roubaran.

Co tempo iría enchendo o meu propio andel adicado á irmandade, libros traidos de Porto, Göteborg, London. As visitas á TATE. E a emoción estética, o tremor no rostro compartido con Silva, aínda o pasado estío.

Obra poética.  Silva perdeu nun naufraxio o arcón no que gardaba toda a súa obra. A De Sobremesa que chegou a nós é un intento de recuperar a novela perdida.  Ademáis consérvase un tomo non moi extenso de parte da súa obra poética. O resto despareceu nalgún lugar do mar entre Venezuela e Colombia. Silva nunca superou aquela perda.

En 2002 chegou ás miñas mans a selección feita por Hiperión, recén reeditada,  co monograma do poeta na portada, fondo verde.

O nocturno. Moitos críticos din que é un dos poemas de amor máis citado en toda  América Latina. Pero hoxe non, hoxe quero deixar aquí un par de versos destoutro texto La ventana:

La brisa, dulce y leve,

como las vagas formas del deseo,

llevó al pasar por los barrotes duros

aroma de azahares y de lirios

José Asunción Silva, o la presencia del amor ausente. É o estudio que Juan Carlos Botero lle adica a Silva na obra El idioma de las nubes.  É interesante a súa análise na que coquetea cos lindes da vida e a obra sen aventurarse en cotilleos ou presuncións infundadas, e aínda que toma partido, xustifica con detalle a súa exposición.

De todo o estudio a descripción do neno Silva de doce anos veu a escintilar na tarde do luns, a lembranza íntima que Evangelista Manrique fai do compañeiro de xogos:

“A los doce años causaba la envidia de párvulos inocentones y escolares inquietos al presentarse con su vestido de terciopelo traído de Europa y cortado sobre medidas, sus guantes de cabritilla siempre calzados, sus zapatillas de charol, sus flotantes corbatas de raso, su reloj de plata, pendiente de bellísima leontina de oro, y sobre todo (detalle único entre los niños de esos tiempos) su cartera de marfil, en la cual guardaba tarjetas de visita litografiadas, que bajo cubierta  de fino papel timbrado enviaba en los días de cumpleaños a los amigos de su casa.”

A sofisticación luxosa que impregna todas e cada unha das páxinas da novela adquire nova dimensión ao entender que a aristocrática apostura, o impecábel vestir, o coidado minucioso pola súa persoa (as unllas puidas e recortadas en améndoa), a distinción e elegancias naturais (herdadas do seu pai D. Ricardo)  e, en definitiva,  todo o que rodeaba a Silva é natural en Fernández. Imposíbel sorprenderme ao saber que o pai do escritor levaba unha tenda de obxectos de luxo en Bogotá, que amaba a literatura, e que convertiu a casa familiar nun lugar de encontro para as célebres tertulias El Mosaico, nas que os intelectuais máis brillantes da época se reunían.

O neno Silva foi apenas. Sempre precoz entre conversas de adultos onde presidían pensamento e arte. Como non entender a inadaptación de Silva nunha Bogotá sofocante e trasnoitada que non perdoou a exquisita sensibilidade do escritor?

E así  en 1884 chegou a Europa, onde os museos, onde as viaxes e o fervor artístico. As lecturas infindas, os intelectuais máis sobresaintes do momento, incluido Mallarmé.

Como non compadecelo no seu regreso a Colombia dous anos despois? Como non desculpar certa arrogancia, a marxinalidade imposta, a imposibilidade de compartir as emocións vividas? Como non compadecerte trala morte da irmá cómplice, Elvira? Como non maldicir a sorte negra nos negocios? E o naufraxio do 94?

Silva, podo desculpar ata o disparo no peito, xusto na marca que o médico trazou esa mañá para sinalarche o lugar do corazón.

Pode ser que Tablada acerte, que ti non teñas unha biografía, senón unha lenda. Importa?

Que tódalas febres que me quedan  sexan como a que contigo.



Febres I
04/01/2011, 17:15
Filed under: Literatura, pensamento, petit trèsor

Pensaba estes días, tralo último post, na emoción estética que provocan en nos algunhas obras de arte. E tanto poder coma ela ten para min a post-emoción, un proceso complexo, fascinante e case histérico que no meu caso segue  inevitábelmente ao impacto de dita emoción. Nesas febres a estudiosa máis impertinente sae á luz.

Merquei hai un par de días El idioma de las nubes. Ocho textos de arte y literatura de Juan Carlos Botero. Merqueino só por un motivo, adicalle un estudio a José Asunción Silva.

José Asunción Silva foi unha desas febres. Lin De sobremesa en 4º de carreira. E o encontro foi coma caer no tobo infindo de Alice. Lembro aqueles días de entrega á obra magnífica de Asunción Silva, que me levou da man a Maria Bashkirtseff. Gardo algunhas páxinas impresas das miñas procuras de enton. Reteño con precisión a imaxe do mausoleo da escritora rusa, a lectura dalgunhas páxinas dos  seus diarios, da súa poética, da súa correspondencia, da súa morte. Porque neses día nada sacia. Nada é abondo. E daquela sempre a pregunta. Como podía non saber que existía?

Aínda que xa coñecía a irmandade pre-raphaelita, a lectura do escritor colombiano permitiume regresar aos tesouros da escola inglesa, redescubrilos na mirada de Silva, dese retrato imposíbel e inédito que só nel.

Nunha das estadías que fixen en Suecia din un monográfico sobre Silva e a súa obra. Naquel inverno regalaranme un libriño coqueto e diminuto da Irmandade, adquirido nunha tenda encantadora de segunda man en Häga. Levárao á aula para mostrarllo ás alumnas e alumnos. Fora unha sesión apaixoada e fructifera. Aquela mesma tarde, tomando un chocolate nun café do centro roubaronme o bolso. Foi a primeira vez na miña vida. Traxedia maiúscula. Non só polos cartos que levaba para as compras de nadal, nin polo bolso magnífico que non puiden volver mercar. Dentro ían os traballos do alumnado, o meu libro de Silva, o da irmandade pre-raphalelita e unha estilográfica de aceiro que me acompañou ao longo de toda a carreira e que sinalaba unha data especial.

Desolación quedase curto. Non vou escreber o moito que chorei aquel roubo. Os días seguintes miraba o río que atravesa Göteborg soñando ver flotar os libros e os apuntamentos.

Tempo despois chegaría ás miñas mans a Obra poética Completa de Silva, en Hiperión, e o lugar reservado en min para o escritor colombiano viría a facerse aínda máis confortábel e frecuentado.

Non me chega este post para escribir todo o que quero, digamos daquela, que este preámbulo servirá de presentación para o seguinte,  no que falarei de todos e cada un dos libros e fíos aos que me levou Silva.

Mentres os procuraba nos andeis lembrei o lugar no que gardo a estilográfica de aceiro, ao meu carón mentres escrebo isto. Porque si, o mesmo que me regalara a estilográfica e o libro diminuto da irmandade roubados, restaurou as perdas, zurciunas para min, materialista empedernida, para que agora eu puidera escreber este post e o que vén.